Naruszenie praw pacjenta a odpowiedzialność lekarza

Czym jest naruszenie praw pacjenta?

Naruszenie praw pacjenta to sytuacja, w której pacjentowi nie są zapewnione przysługujące mu prawem uprawnienia podczas korzystania ze świadczeń zdrowotnych. Obejmuje ono wszystkie działania lub zaniechania podmiotu leczniczego, które mogą ograniczać lub uniemożliwiać pacjentowi korzystanie z jego praw w sposób zgodny z przepisami. Odpowiedzialność medyczna występuje nie tylko przy błędach w sztuce, ale także przy naruszeniach praw pacjenta. W zależności od formy zatrudnienia odpowiedzialność lekarza może być nieograniczona lub ograniczona do trzykrotności wynagrodzenia brutto.

Jak często dochodzi do naruszenia praw pacjenta?

Dane z raportu Rzecznika Praw Pacjenta za 2024 rok potwierdzają wyraźny wzrost aktywności pacjentów w zakresie dochodzenia swoich praw. W analizowanym okresie do urzędu wpłynęło ponad 96 000 zgłoszeń obejmujących zarówno zapytania, jak i skargi kierowane drogą telefoniczną oraz elektroniczną. Rzecznik przeprowadził 2408 postępowań wyjaśniających w sprawach indywidualnych, przy czym w ponad 66% zakończonych postępowań stwierdzono naruszenie praw pacjenta. Jednocześnie odnotowano około 30-procentowy wzrost liczby postępowań dotyczących praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów, co przełożyło się na wydanie 364 decyzji merytorycznych. Wzrost świadomości prawnej pacjentów widoczny jest także w postępowaniach sądowych. W 2024 roku toczyło się 99 postępowań cywilnych z udziałem Rzecznika. Skala prowadzonych spraw oraz wypłat realizowanych w ramach obowiązujących mechanizmów kompensacyjnych pokazuje, że naruszenie praw pacjenta generuje obecnie istotnie wyższe ryzyko finansowe dla podmiotów leczniczych niż w latach ubiegłych.

Ile wynosi zadośćuczynienie za naruszenie praw pacjenta?

W przypadku, gdy sąd stwierdzi naruszenie praw pacjenta, może zasądzić na rzecz poszkodowanego zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę. Dotychczas przyznawane kwoty najczęściej mieściły się w przedziale od 1 000 do nawet 100 000 zł, w zależności od charakteru i skutków naruszenia. Co istotne, przepisy nie przewidują ustawowej górnej granicy takiego świadczenia. Ustawa wskazuje jedynie, że zadośćuczynienie powinno być „odpowiednie”. Oznacza to, że jego wysokość każdorazowo ustalana jest indywidualnie, z uwzględnieniem rozmiaru krzywdy oraz okoliczności sprawy.

Jakie prawa posiada pacjent?

Prawa pacjenta określa Europejska Karta Praw Pacjenta oraz ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, gdzie opisane są wszystkie aspekty opieki nad chorym w różnych możliwych warunkach środowiskowych. Najczęściej przytaczane to m.in.:

• Prawo pacjenta do świadczeń zdrowotnych. Pacjent ma prawo do odpowiedniej opieki medycznej i profilaktyki oraz równy dostęp do świadczeń bez względu na płeć, wiek czy sytuację majątkową. Europejska Karta Praw Pacjenta zapewnia również prawo do innowacji.
• Prawo pacjenta do informacji. Pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy ma prawo do przystępnej informacji o stanie zdrowia, diagnozie, metodach leczenia, możliwych powikłaniach oraz rokowaniu.
• Prawo pacjenta do zgłaszania działań niepożądanych produktów leczniczych. Pacjent, jego przedstawiciel ustawowy lub opiekun faktyczny ma prawo zgłaszać wszelkie działania niepożądane wynikające ze stosowania produktu leczniczego.
• Prawo pacjenta do tajemnicy informacji. Osoby wykonujące zawód medyczny są zobowiązane do zachowania w tajemnicy informacji dotyczących pacjenta, pozyskanych w trakcie udzielania świadczeń zdrowotnych, w szczególności związanych ze stanem zdrowia.
• Prawo pacjenta do wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych. Pacjent ma prawo wyrazić zgodę lub odmówić udzielenia określonych świadczeń zdrowotnych po uzyskaniu odpowiednich informacji. Przy zabiegach podwyższonego ryzyka wymagana jest forma pisemna.
• Prawo pacjenta do poszanowania intymności i godności. Pacjent ma prawo do warunków zapewniających intymność oraz poszanowanie jego godności, szczególnie w trakcie świadczeń zdrowotnych. Przepisy przewidują także prawo do umierania w spokoju i godności.
• Prawo pacjenta do dokumentacji medycznej. Pacjent ma prawo dostępu do dokumentacji medycznej dotyczącej jego stanu zdrowia i udzielonych świadczeń. Dokumentacja podlega ustawowej ochronie i musi zawierać wszystkie wymagane elementy.
• Prawo pacjenta do zgłoszenia sprzeciwu wobec opinii albo orzeczenia lekarza. Pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy może wyrazić sprzeciw wobec opinii albo orzeczenia lekarza, jeśli ma ono wpływ na prawa lub obowiązki pacjenta. Sprzeciw wnosi się do Komisji Lekarskiej przy Rzeczniku Praw Pacjenta.

Naruszenie praw pacjenta a brak świadomej zgody na świadczenie zdrowotne

Jednym z najczęściej podnoszonych zarzutów w sprawach o naruszenie praw pacjenta jest prawo do wyrażenia świadomej zgody na udzielenie świadczenia zdrowotnego. Coraz częściej dochodzi do sytuacji, w której pacjent wysuwa roszczenie z tytułu rzekomego błędu medycznego. W rzeczywistości często jest to jedno z możliwych powikłań prawidłowo przeprowadzonej procedury.

Nie wyklucza to jednak odpowiedzialności. Pacjent może bowiem uzyskać zadośćuczynienie z tytułu nienależytego poinformowania o możliwych powikłaniach przed udzieleniem świadczenia, a w konsekwencji podpisania zgody bez pełnego zrozumienia jej zakresu i skutków. W praktyce często podnoszony jest argument braku rzeczywistej rozmowy z pacjentem przed wykonaniem procedury oraz ograniczenia się wyłącznie do przedstawienia papierowego formularza zgody do podpisu.

Rola dokumentacji medycznej w bezpieczeństwie prawnym lekarza

Z tego względu kluczowe znaczenie ma prawidłowo prowadzona dokumentacja medyczna. W przypadku sporu stanowi ona podstawową linię obrony lekarza. Należy dokładnie udokumentować rozmowę z pacjentem, zakres przekazanych informacji oraz treść uzyskanej zgody. Może to mieć decydujące znaczenie dla oceny odpowiedzialności.

Warto również pamiętać, że obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej lekarza nie pokrywa kosztów odszkodowania dla pacjenta z tytułu naruszenia jego praw. W takich przypadkach można jednak skorzystać z dobrowolnego OC, którego zakres obejmuje zarówno te wymienione zdarzenia, jak i inne dodatkowe sytuacje. Odpowiednio dobrana suma gwarancyjna ubezpieczenia może ograniczyć ryzyko poważnych konsekwencji finansowych. Więcej informacji na temat dobrowolnego ubezpieczenia OC lekarza znajdziesz na naszej stronie.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania